صفحه ها
دسته
آمار وبلاگ
تعداد بازدید : 17446
تعداد نوشته ها : 17
تعداد نظرات : 0
Rss
طراح قالب
حمید رضا علیخانی



گل حلوا    ( گل یوسف- گل تاج خروسى-

               عرف الدیک- جل احمر- قطیفه)





 دائرة المعارف طب سنتى (گیاهان دارویى) ؛ ج‏2 ؛ ص132

Code -7331 گل تاج خروس‏Celosia cristata L .

گیاهى است یکساله به بلندى 60- 40 سانتیمتر از خانواده‏Amarantaceae داراى برگ‏هاى بیضوى نوک تیز، گل بزرگ داراى لایه‏هاى متعدد و پیچیده به رنگ قرمز مخملى و تخم‏هاى سیاه‏رنگ و ریز که بومى افریقا و مناطق گرم آسیا مى‏باشد و در بیشتر مناطق گرم و در ایران به‏عنوان گل زینتى کشت مى‏گردد.

ترکیبات شیمیائى:

گیاه حاوى بتائین، آنتوسیانین، آلکالوئید و اسید اکزالیک مى‏باشد.

موارد مصرف:

از گل‏ها در موارد اسهال خونى، بواسیر، خون‏ریزى، ترشح عادت ماهیانه، ناتوانى جنسى و کرامپ عضلانى و از شاخه‏هاى سبز به صورت ضماد براى التیام دادن زخم‏ها، تحلیل ورم و رفع التهاب، بیماریهاى برى‏برى و پلاکر استفاده سنتى به عمل مى‏آید. تخم گل داراى ویتامین‏C مى‏باشد و در اسکوربوت، اختلالات خونى، بیماریهاى چشم و بالاخره از رنگ سرخ گل براى فراورده‏هاى آرایشى استفاده مى‏شود.

گیاه را به عربى عرف الدیک، جل احمر، قطیفه و در سوریه ذیل ثعلب و به پارسى گل‏ حلوا، گل تاج خروس و زلف عروسان مى‏نامند.[1]


[1] سلطانى، ابو القاسم، دائرة المعارف طب سنتى (گیاهان دارویى)، 3جلد، ارجمند، دانشگاه علوم پزشکى و خدمات درمانى - تهران، چاپ: اول، 1383 ه.ش.

 

  گل حلوا    ( گل یوسف- گل تاج خروسى-

              

     عرف الدیک- جل احمر- قطیفه)



جستارهایى در تاریخ علوم دوره اسلامى ؛ ص177

 

بستان ‏افروز

 

نامى مهجور براى گیاهانى زینتى (و، در قدیم، دارویى) از جنس‏[1] آمارانتوس‏[2]، کلزیا/ سلزیا[3] و غیره (خانواده تاج‏خروسیان‏[4])، که انواعى از آنها امروزه در ایران بیشتر به « (گل) تاج‏خروس» معروف‏اند.

گیاه‏شناسان معاصر یازده نوع و یک دورگه‏[5] از جنس آمارانتوس و یک نوع از کلزیا در حوزه جغرافیایى (فلور ایران)[6] (شامل ایران به معناى اخصّ، افغانستان، بخشى از باختر پاکستان، شمال عراق، جمهورى آذربایجان، و ترکمنستان) باز شناخته و وصف کرده‏اند (- الن‏[7]، ص 1- 12، 15- 16؛ نیز- پارسا، ج 4، ص 1102- 1106، ج 8، ص 13؛ ایرانیکا، مقاله «بستان‏افروز»).

قدیم‏ترین وصفى که در منابع دوره اسلامى براى « (گل) تاج‏خروس» به نظر نگارنده رسیده از آن ابن جلجل، پزشک قرطبى (سده چهارم) است (با نام بستان ابروز؛ به نقل ابن بیطار، ج 1، ص 94، شاید از رساله او، مقالة فى ذکر الأدویة الّتى‏

جستارهایى در تاریخ علوم دوره اسلامى، ص: 178

لم یذکرها دیوسقوریدوس): «گیاهى است به بلندى بیش از یک ارش، داراى ساقه‏هاى بلند و برگهایى مانند برگ خیار. در بالاى ساقه‏هاى آن، «وشایع» ى (- گلهاى مرکّبى؟) ارغوانى و خوش‏منظر ولى بى‏بو هست. نخستین کسى که این گیاه دارویى را در اندلس شناخت یونس حرّانى بود [وى در عهد محمد بن عبد الرحمن، 238- 273، از بین النهرین به اندلس رفت؛ سزگین‏[8]، ج 3، ص 258].

عصاره این گیاه پادزهر اقونیطن- خانق النّمر [- بیش*] است. «وصف ابن جلجل، با معیارهاى کنونى گیاه‏شناسى، مبهم است؛ لذا نمى‏توان قطعا گفت که منظور او همان گیاه و گلى است که امروزه «تاج‏خروس» نام دارد. در چند منبع قدیم فارسى نیز ذکرى از بستان‏افروز رفته است. رشید الدین فضل الله (درگذشته در 718) در «ذکر گل منثور [- گل شب‏بو] و مرزنجوش و بستان‏افروز و امثال آن» (1368 ش؛ ص 205) مى‏گوید که «اکثر آن [؟ مرجع ضمیر در متن چاپى حاضر مشخّص نیست‏] در ولایت گرمسیر مى‏باشد و در بغداد زرع کنند و آن [؟] سفید و بنفش و ارغوانى باشد و در پاییز و تابستان گل دهد و آن را [- بستان‏افروز را] زیاده بوى نباشد [بلکه‏] جهت تفرّج گل کارند». ابو نصرى هروى در ارشاد الزراعة (تألیف در 921؛ ص 220) سه گونه آن را با نامهاى خوله [؟]، تاج خروس و دم روباه (- «تاج خروس رشته‏اى‏[9]» در اصطلاح کنونى) ذکر کرده و سپس آیین کشت آنها را شرح داده است.

نامهاى دیگرى نیز در بعض منابع به عنوان مترادف «بستان‏افروز» یافته مى‏شود؛ مثلا، در عربى: قطیفة (عیسى‏[10]، ص 11- 12)، دجّ الأمیر (همان جا؛ در ا. غالب، دجّة الأمیر، همین واژه)، داح، دیسم، عرف الدّیک، مخملیّة (این چهار نیز در عیسى، همان جا)، ضومر (برهان قاطع، همین واژه)، سالف العروس (غالب، همان جا؛ المنجد، واژه «قطف»)، عبهر (نیز به معناى «نرگس»؛ منتهى الأرب، همین واژه)، زینة الریاحین (عقیلى علوى شیرازى، 1371 ش، مقاله «بستان‏افروز»)؛ در

جستارهایى در تاریخ علوم دوره اسلامى، ص: 179

گویشهاى فارسى: حبق بستانى و گل‏ حلوا (حکیم مؤمن، ص 159- 160)، گل یوسف (نیز به معناى «گل زرد»)؛ برهان قاطع، (همین واژه)، زلف عروس/ عروسان (در مشهد، اردهال و غیره؛ پارسا[11]، ج 8، ص 13)، بارونک (در منظریّه در شمال تهران) و سرخ مغز (در بردسیر کرمان) براى نوع «تاج خروس رشته‏اى» (پارسا، همان جا)؛ در ترکى آذرى: بستان‏گولى‏[12] (در آذربایجان) و آشکنى و تولکى اوتى‏[13] (در اردبیل) و چاووش تره (در خلخال) براى نوع آمارانتوس رترفلکسوس‏[14] (پارسا، همان جا) که چندان جنبه زینتى ندارد.

براى (بعض انواع) بستان‏افروز خواص دارویى نیز ذکر کرده‏اند. افزون بر نکته مذکور ابن جلجل، قدیم‏ترین ذکر این خواص در منابع ما از آن محمد زکریاى رازى (درگذشته در 313) از قول جالینوس (؟) است (1374- 1390، ج 20، ص 138، مقاله «بستان‏ابروز» [کذا]): «برگش همچون برگ حمّاض برّى است اما به سیاهى مى‏زند.

 قوّه برگ و دیگر اجزاى آن قوه قبض است. آن را مى‏پزند 

و سپس عصاره آن را مى‏گیرند و نگه مى‏دارند 

زیرا خراجات (- کورکها، دمّلها) را مى‏پزاند، 

براى زخمهاى دهان سودمند است 

و قرحه‏هاى متعفن را درمان مى‏کند.» 

وصف دیگرى از آن على بن عباس مجوسى است (

سده چهارم؛ ج 2، ص 118؛ نیز- ابن بیطار، همان جا): 


«نوّار (- گل) آن سرد و خشک است. 

چون مطبوخ گل آن را با گلاب و سکنجبین بخورند، 

حرارت معده و جگر را فرومى‏ نشاند.»

 صاحب اختیارات بدیعى (تألیف در 770) مى‏گوید (ص 66) که آن را «بستان‏اپروز [کذا] نیز گویند؛ بهترین وى آن است که در سایه خشک کنند» و، پس از نقل خواص مذکور در مجوسى، مى‏افزاید: «مقدار شرب طبیخ آن ده درم بود. اسحق [- اسحق بن عمران بغدادى (سده سوم)؟] گوید که مضر به مثانه است و مصلح وى کندر بود.» حکیم مؤمن (همان جا) بر مطالب پیشین چنین مى‏افزاید: «گلش سرخ مایل به بنفش ولى بى‏رایحه، و تخمش ریزه و برّاق و سیاه است. در [درجه‏] دویم سرد و خشک و قابض و

جستارهایى در تاریخ علوم دوره اسلامى، ص: 180

رادع ...

 تخمش جهت اسهال نایب مناب تخم بارهنگ است،

 و چون کوبیده در یک رطل شیر خیسانده شب 

در مهتاب گذاشته

 [سه روز یا بیشتر] به قدر دو مثقال بنوشند،

 جهت حرقة البول

 (- سوزش مجراى بول؛ سوزاک؟) مجرّب است.»


در روزگار ما، این موارد استعمال دارویى ظاهرا متروک شده است. مع ذلک، به گزارش پارسا (همان جا)، در تربت حیدریّه (خراسان) دمکرده تاج‏خروس رشته‏اى براى درمان مخملک و حصبه به کار مى‏رود[15]

 

 




[1] ( 1).genus

[2] ( 2).Amaranthus L .

[3] ( 3).Celosia L .

[4] ( 4).Amaranthaceae

[5] ( 5).hybrid

[6] ( 6).Flora Iranica

[7] ( 7).P .Aellen

[8] ( 1).F .Sezgin

[9] ( 2).Amaranthus caudatus L .

[10] ( 3).A .Issa

[11] ( 1).A .Parsa

[12] ( 2).bost n gAli

[13] ( 3).tAlki oti

[14] ( 4).Amaranthus retroflexus L .

[15] اعلم، هوشنگ، جستارهایى در تاریخ علوم دوره اسلامى، 1جلد، بنیاد دائره المعارف اسلامى - تهران، چاپ: اول، 1381 ه.ش.

 

 

اسرار گیاهان دارویى ؛ ص308

 

گیاه تاج‏ خروسى پرورشى‏

 

نام‏هاى دیگر: تاج خروس- گل‏ حلوا- گل یوسف- 

بستان‏افروز- حبق بستانى- زینة الریاحین- زبة الریاحین- 

دلاه- دلاق- دم‏روباهى‏

 

Celosie- Passe velours- Amarante crete de coq- Cock's comb

مشخصات: گیاهى است از خانواده‏Amaranthaceae ، یکساله به بلندى چهل تا شصت سانتیمتر. برگهاى آن درشت و سبز و تخم‏مرغى و نوک‏تیز است. گل آن بزرگ و داراى لایه‏هاى متعدد و پیچیده و باریک به شکل‏هاى گوناگون، یک تاج یا چند تاج و داراى چند گونه وحشى نیز مى‏باشد، رنگ آن قرمز مخملى سایه‏دار و براق یا سرخ مایل به بنفش و بى‏رایحه و قسمت بن گل صاف پهن، زبر و به رنگ زرد مایل به قهوه‏اى است، گلها معمولا در اواخر تابستان و پاییز ظاهر مى‏شوند.

تخم‏هاى ریز و سیاه و براق دارد که در مغز گلها پنهانند. این گیاه بومى مناطق قاره آسیا و آفریقاست و بعد به اروپا وارد شده و در حال حاضر در اغلب مناطق معتدله و حاره دنیا کاشته مى‏شود، در آسیا در مناطق معتدله خنک انتشار وسیعى دارد و در ایران نیز به عنوان گل زینتى کاشته مى‏شود.

گل تاج‏ خروس پرورشى‏

طبیعت آن سرد و خشک است.

خواص درمانى: 1- آب دم‏کرده آن را بنوشید. انگلهاى معده و کرم کدو را از بین مى‏برد، براى معالجه اسهال خونى و بواسیر مفید است، براى زیادى ترشح عادت ماهانه و ترشحات سفیدرنگ مهبل و در مواردى که عادت ماهیانه بدون دلیل قطع مى‏شود مفید خواهد بود. براى قطع خونریزى از

اسرار گیاهان دارویى، ص: 309

روده‏ها یا از ریه مؤثر است.

2- براى برطرف کردن یبوست کودکان، شصت گرم از آن را در یک لیتر آب جوش دم کنید و آب آن را به مرور به او بخورانید.

3- چهل تا پنجاه گرم آب دم‏کرده غلیظ یا عصاره آن را با سکنجبین مخلوط کرده و بخورید.

ضد سمّ است، براى رفع حرارت معده و کبد باز کردن گرفتگى و انسداد طحال نافع است.

تذکر: از نظر هضم ثقیل است. مصلح آن سکنجبین مى‏باشد.

برگ تاج‏خروسى پرورشى‏

ترکیب شیمیایى: یک آلکالوئید- یک ترى‏تریپنوئید- یک آنتوسیانین داراى ازت- بتائین.

خواص درمانى: مصرف داخلى آن براى بیمارى برى‏برى و بیمارى پلاگر نافع است.

تذکر: خوردن آن در دوران عادت ماهیانه براى زنان مضر است.

شاخه تاج‏خروسى پرورشى‏

خواص درمانى: شاخه‏هاى تازه و سبز و جوان آن را بکوبید و ضماد کنید. براى معالجه و التیام زخمهاى عفونى و جراحتها و التهابها و ورم‏هاى جلدى و جوش و کورک مفید مى‏باشد.

تخم تاج‏خروسى پرورشى‏

ترکیب شیمیایى: روغن چرب در آن وجود دارد. داراى ویتامین‏C نیز مى‏باشد.

خواص درمانى: 1- اگر مقدار ده گرم از آن خورده شود کمبود ویتامین‏C در بدن را تأمین مى‏کند، براى رفع اختلالات خونى و تصفیه خون نافع است. تقویت‏کننده و تونیک است و براى شنوایى و تقویت چشم و رفع بیمارى چشم مفید مى‏باشد، سرفه را تسکین مى‏دهد، قابض است و براى قطع اسهال خونى مؤثر خواهد بود.

2- ده گرم از آن را نرم بکوبید و شب در نیم لیتر شیر بخیسانید و صبح آن را بخورید، و این کار را سه روز تکرار نمایید. براى معالجه سوزش ادرار و دفع ادرار دردناک و قطره‏قطره ادرار کردن مؤثر مى‏باشد.[1]

 


[1] حاجى شریف، احمد، اسرار گیاهان دارویى، 1جلد، حافظ نوین - تهران، چاپ: چهارم، 1386 ه.ش.

 

دسته ها :
X